Monterosi

2024-04-14

Droga do Rzymu – dzień 4

Włochy, Campagnano di Roma, Monte Gelato, Monterosi, Valle del Treja, Via Francigena

POGODA NA TRASIE

noc

rano

południe

popołudnie

wieczór

Mamy kwiecień, a gorąco jakby to był środek lata. Zaczynamy od zimnej frappe w Monterosi. Potem otwierają nam dwie świątynie. Odkąd tu jesteśmy jeszcze nie napotkaliśmy jednakowo urządzonych kościołów. W każdym nowo zwiedzanym jest zupełnie inaczej niż we wcześniejszych. Z Monterosi wkraczamy wprost na tereny wiejskie, wtem gościmy na obszarze parku doliny rzeki Treja, która jest częścią rozległego parku Vejo. Jeszcze do niego wstąpimy niebawem. Etap kończymy w mieście usytuowanym na wyniosłej skale, ale ku zdumieniu jego starówka wygląda jak na opuszczoną, chyba przez ten upał. W centrum jednak udaje się znaleźć kawiarenkę, gdzie możemy ochłodzić się przy szklaneczce zimnego piwa. Siedząc obserwujemy jak Campagnano ożywa późnym popołudniem. Tak kończymy kolejny dobry dzień na Via Francigena.

OPIS TRASY

Via Francigena prowadzi nas przez centrum Monterosi. Monterosi, podobnie jak inne osady w okolicy, na przestrzeni wieków przechodziły z rąk do rąk najpotężniejszych rodzin w Lacjum, takim jak Di Vico, Anguillara, Orsini. Było także we władaniu Państwa Kościelnego. Przechodzący przez Monterosi trakt Via Cassia uczyniła z niego ważny punkt strategiczny, a rolę tę podkreśliła budowa dworu z widokiem na miasto w Monte della Torre przez Fryderyka II Szwabii w 1243 roku.

Monterosi - trasa przejścia.

Spacerując uliczkami przez stare centrum Monterosi można natknąć się na liczne zabytkowe budowle, z których część to prawdziwe perełki architektury. Przede wszystkim kościół Santa Croce, wspaniała XVI-wieczna budowla w stylu barokowym, zwieńczona dzwonnicą. Wewnątrz tej świątyni przechowywane są relikwie dwóch świętych patronów miasta, świętych Wincentego i Anastazego. Za kościołem Santa Croce uliczka, którą podążamy, zmienia nazwę z Via XIII Settembre na Via Roma.

Piazza Garibaldi z fontanną.

Niebawem skręcamy na plac Piazza Garibaldi z fontanną, przy którym stoi kościół San Giuseppe. Bryła świątyni przyciąga uwagę osobliwością ośmiokątnej kopuły pokrytej płytkami i orientalnym kształtem. W sąsiedztwie kościoła na terenie gimnazjum zobaczyć można pomnik ku pamięci poległych w wojnach światowych „Ettore Rosso”. Wykuty został w bloku trawertynu, na którym po prawej stronie wyrzeźbiona jest kobieta przedstawiająca ojczyznę. W centralnej części umieszczone są trzy tablice z napisami dedykacyjnymi i nazwiskami poległych. Po lewej stronie na dole widoczny jest herb miasta. Na dolnej tablicy przy herbie znajdziemy imię i nazwisko porucznika Ettore Rosso, który poświęcił się, aby obronić miasto przed Niemcami podczas II wojny światowej.

We wrześniu 1943 roku Rosso otrzymał zadanie ustawienia zapory minowej na Via Cassia, aby zatrzymać natarcie na stolicę 3. niemieckiej dywizji „Panzergranadieren”, która od północy zmierzała w stronę Rzymu. Rosso i jego ludzie właśnie zaczęli stawiać miny, gdy zbliżyła się jednostka wroga. Po otrzymaniu rozkazu opuszczenia przepustki w ciągu 15 minut podporucznik zamiast się wycofać, z pomocą czterech inżynierów, którzy zgłosili się na ochotnika, ustawił w poprzek drogi ciężarówki załadowane minami blokując przejście. Niemcy otworzyli ogień. Kiedy zdał sobie sprawę, że nie jest w stanie zatrzymać nacierającej kolumny, wysadził w powietrze pojazdy załadowane materiałami wybuchowymi, poświęcając siebie i swoich saperów. Kolumna niemiecka poniosła tak poważne straty (nawet jej dowódca został wysadzony w powietrze), że zmuszona była do odwrotu. W miejscu śmierci pięciu saperów w Monterosi wzniesiono kapliczkę upamiętniającą ich poświęcenie w obronie Rzymu.

Za kościołem San Giuseppe mamy estakadę przy autostradzie SR2, pod którą przechodzimy. Następnie skręcamy wzdłuż łuków dróg estakady na południe, idziemy około 500 metrów, po czym skręcamy w lewo na Via della Salivotta i powoli oddalamy się od autostrady. Ścieżka nasza biegnie dalej na wschód i przechodzi przez pierwotny odcinek Via Amerina. Maszerujemy wąską, asfaltowaną drogą przez tereny rolnicze, mijając kolejne domy rozproszone po okolicy. Następnie idziemy drogą utwardzoną pomiędzy winnicami. Przecinamy szosę SP38 (Via Umilta) i dalej podążamy przez rozległe obszary rolnicze.

Na lokalnej szosie Via Ronci skręcamy w prawo. Drogę tą otaczają zagajniki i drzewa, dzięki którym mamy zdecydowanie więcej cienia niż wcześniej. Po pewnym czasie przecinamy szosę SP37, za którą podążamy dalej szosą Via Valle Crochietto. W końcu po 8 km marszu od Monterosi docieramy do miejsca, gdzie koniecznie trzeba zatrzymać się. Dotarliśmy do podmiejskiego parku Parco Valle del Treja znajdującego się obok niezwykle urokliwych wodospadów Monte Gelato, przy których mamy najlepszą miejscówkę dzisiejszego dnia na odpoczynek. Do Campangnano di Roma zostało nam jeszcze ponad 6 km.

Wodospady Monte Gelato.

Wodospady Monte Gelato wchodzą w skład Parku „Valle del Treja”, utworzonego w 1982 roku w celu ochrony i zachowania walorów wąwozów Treja. Park rozciąga się na obszarze 658 hektarów, na terenie gmin Mazzano Romano i Calcata, pomiędzy prowincjami Rzym i Viterbo. Obwód obszaru chronionego przebiega zasadniczo wzdłuż zewnętrznej krawędzi tufowych wąwozów wydrążonych przez rzekę Treja i jej dwa dopływy: Fosso della Mola di Magliano i Fosso della Selva. Krajobraz doliny jest wynikiem złożonej i burzliwej historii geologicznej, charakteryzującej się erupcjami wulkanów i erozją spowodowaną przez wody powierzchniowe. Stąd też łożyska dolin są wąskie, zapadające się w głębokie wąwozy, porośnięte są bujną roślinnością leśną. Na terenach tych ze względów morfologicznych nie można było nic budować i nie były one dogodne do uprawy, a więc praktycznie obszar ten nie został zmieniony. Stanowi cenne dziedzictwo przyrodnicze. Występuje na nim wiele gatunków roślin i zwierząt, w tym również rzadkich, które w osłoniętym otoczeniu wąwozów znalazły schronienie i spokój.

Wodospady Monte Gelato.

Jeszcze 700 000 lat temu w miejscu doliny Treji znajdowała się duża równina, przez którą płynął starożytny Tyber. Gdy działalność systemu wulkanicznego Sabatino podniosła cały obszar o co najmniej sto metrów, bieg rzeki został zmieniony przez materiały osadzone w wyniku erupcji wulkanów. Bieg rzeki został przesunięty na wschód od góry Soratte. Z kolei na starożytne łożysko Tybru wpłynęły wody Treji, która płynie tu do dzisiaj, ale w kierunku przeciwnym do pierwotnego Tybru. Działanie erozyjne powierzchniowych wód spowodowały, że rzeka Treja głęboko wkopała się w warstwy wulkaniczne, drążąc bardzo głębokie doliny, o stromych zboczach i typowym schodkowym wyglądzie. Źródła rzeki Treja znajdują się na Monte del Lagusiello, w pobliżu jeziora Bracciano. Stąd rzeka wpada do Tybru po pokonaniu około 36 kilometrów, z czego 13 km przypada na obszar Parku „Valle del Treja”. Mimo dość krótkiego biegu rzeka Treja pobiera wodę z bardzo rozległego obszaru, poprzecinanego bogatą i złożoną siecią hydrograficzną.

Z kolei pochodzenie wodospadów Monte Gelato można przypisać obecności w tym miejscu nakładających się na siebie warstw różnych typów skał wulkanicznych. Przez tysiąclecia nieustanny przepływ wód Treji wnikał głębiej w mniej odporne skały, opierając się na twardszych skałach, na których tworzy wodospady.

Urok wodospadów i otoczone bujną przyrodą sprawiły, że dolina rzeki Treja (Valle del Treja) jest jednym z ulubionych scenografii do filmów oraz plenerów fotografii. Pierwsze spotkanie z kamerą miało miejsce w 1950 roku, kiedy Roberto Rossellini wybrał wodospady Monte Gelato na plan zdjęciowy filmu „Franciszek, kuglarz Boży” (wł. Francesco, giullare di Dio), osadzając przy nich niektóre chwile wędrówki braci do Rzymu. Od tego czasu kino nigdy nie opuściło tych terenów i szacuje się, że przy wodospadach i wzdłuż rzeki Treja nakręcono już ponad sto filmów.

W miarę dostępnego czasu można powędrować kawałek doliną i wrócić tą samą drogą. Warto również zaglądnąć do dawnego młyna Mola di Monte Gelato, w którym obecnie Park posiada swoją wystawę. Historia tego młyna zaczyna się 9 października 1830 roku, kiedy markiz Urbano del Drago Biscia Gentili zwrócił się do skarbnika Państwa Kościelnego o zezwolenie na budowę młyna wodnego nad brzegiem rzeki Treja u stóp wzgórza Monte Gelato. Zezwolenie zostało wydane i na istniejących ruinach w bardzo krótkim czasie wybudowano młyn. Jego budowa została ukończona w kwietniu 1831 roku. Młyn z powodu powodzi, czy też z konieczności renowacji, był kilkakrotnie modyfikowany. Młyn funkcjonował aż do okresu powojennego: ostatnim młynarzem był pan Tulipano di Mazzano.

Na wzgórzu Monte Gelato działa obecnie park linowy, tam też znajdziemy stoły do pikniku i odpoczynku. Poza tym w pobliżu dawnego młyna funkcjonuje restauracja „La Vecchia Mola”.

Dalsza części Via Francigeny wiedzie wciąż przez sielskie obszary wiejskie. Najbliższe obiekty gastronomiczne, czy sklepy znajdziemy dopiero na zakończenie etapu w mieście Campagnano di Roma. Wędrujemy dalej blisko przyrody, przemierzając pola i łąki przeplatane grupami drzew. Czasami napotkamy jakieś domostwo.

Z Parkiem „Valle del Treja” ponownie zetkniemy się, kiedy na około 2 km przed Campagnano di Roma droga nasza prowadzić nas będzie granicą tego parku. Teren stanie się wówczas nieco bardziej pofałdowany, jeszcze bardziej malowniczy i urokliwy. Pod koniec dzisiejszego etapu wejdziemy w dolinkę potoku, który stanowi jeden z dopływów poznanej wcześniej rzeki Treja. Niemal do ostatniej chwili Campagnano di Roma będzie się skrywało przed nami.

Campagnano di Roma to miasto liczące ponad 15 tysięcy mieszkańców z kilkoma godnymi uwagi zabytkami, w tym XVII-wiecznym Palazzo Venturi i Collegiata di San Giovanni Battista, które dominują w krajobrazie miasta. Do miasta Campagnano di Roma wkraczamy stromym podejściem przez Via di Santa Lucia. Miasto, położone na skalistym cyplu pomiędzy kraterem Baccano a doliną Tybru, ma wspaniałe historyczne centrum o wielowiekowej historii. Znajduje się na pradawnych gruntach rolnych „Fundus Campanianus”, od których pochodzi nazwa wsi, a obecnie miasta Campagnano di Roma. Jego historia sięga wieków Cesarstwa. Osada powstała około 1000 roku i należała do rodu Annibaldich, a następnie do rodu Orsini, którzy zbudowali w niej zamek. W 1662 roku przeszedł w ręce rodu Chigi, za którego rządów miasto Campagnano di Roma przyjęło swój obecny wygląd.

Podczas Święta Bacchanal, w pierwszą niedzielę maja, w Campagnano di Roma odbywa się niecodzienny wyścig - Wyścig Osłów, w którym bierze udział osiem dzielnic Campagnano. Bachanalia to zwyczaj sięgający korzeniami do czasów rzymskich – święto Bachusa, grecko-rzymskiego boga wina, wolności, upojenia i ekstazy. Było to święto popularne, choć nieoficjalne, związane ze świętem ku czci Dionizosa. Wiosenne Bachanalia były czasem radości, serdeczności oraz doświadczenia muzyki, tańca i wspólnoty. Z czasem jednak zmieniał się charakter starożytnych Bachanalii i przybierał formę coraz mniej nieskrępowanych zabaw. Rzymski historyk podaje, że w trakcie misteriów oszołomieni winem i muzyką uczestnicy oddawali się najbardziej perwersyjnemu zepsuciu i występkom, a źródłem zgorszenia były zarówno kobiety jak i mężczyźni poddający się rozpuście. W związku z tym w 186 r. p.n.e. wprowadzono Senatus Consultum de Bacchanalibus (Dekret Senatu o bachanaliach), który zakazał tych praktyk podczas Bachanalii. Bachanalia przetrwały w kulturze przez ponad dwa tysiąclecia i obecnie stanowią dobrą zabawę, łączoną nierzadko ze świętem wina.

Na początek naszego spotkania z historycznym Campagnano di Roma przechodzimy obok pozostałości małej świątyni Chiesa di San Andrea, a potem ciasno przechodzącą między budynkami Via di S. Andrea zmierzamy wprost na Piazza Fontana Secca, przy którym wznosi się Collegiata di San Giovanni Battista (św. Jana Chrzciciela).

Campagnano di Roma - trasa przejścia.

Kolegiata San Giovanni Battista została założona w XIII wieku, w latach 1515-1530, potem powiększona w XVI wieku, a następnie przebudowana w XVII-XIX wieku. Obecnie połączona jest ze zwartą zabudową domów. Mimo przebudów świątyni jej fasada zachowała średniowieczny wygląd pierwotnej budowli, z pięknym gotyckim portalem. Pośrodku dwuspadowej fasady umieszczono duże okrągłe okno, obecnie zamurowane, ale wciąż dobrze widoczne. Niesymetrycznie z nim otwiera się przed nami gotycki portal zwieńczony niewielką wiszącą wnęką z kolumnami z Chrzcicielem, poprzedzoną wysokimi i szerokimi schodami. Fasadę uzupełnia czterokondygnacyjna barokowa dzwonnica, zbudowana w 1602 roku i odnowiona w 1700 roku. W ścianie bocznej znajdują się cztery okrągłe okna z wyraźnymi ryzalitami.

Przed Campagnano di Roma.

Wnętrze kolegiaty posiada trzy nawy rozdzielone filarami. Prezbiterium to dzieło Giacomo del Duca z końca XVI wieku, asystenta Michała Anioła. Był on również odpowiedzialny za polichromowany drewniany strop kasetonowy, który upiększa wnętrze. W części prezbiterium, na lewo od ołtarza głównego, znajduje się kolejny ołtarz z paliotem poświęconym Madonnie Loretańskiej. Wśród licznych dzieł sztuki zdobiących wnętrze świątyni znajdziemy freski autorstwa braci Federico i Taddeo Zuccari z Opowieściami Marii Panny i Opowieściami św. Jana.

Piazza Fontana Secca i Fontanna Delfinów.

Na Piazza Fontana Secca u stóp kościoła znajduje się źródło wody pitnej. Kolejny plac znajduje się 120 metrów dalej - Piazza Giuseppe Garibaldi. Za nim mamy historyczne centrum miasta Piazza Cesare Leonelli z piękną Fontanną Delfinów (Fontana dei Delfini), która jest jednym z symboli miasta. Zbudowana została w stylu barokowym (jej powstanie przypisywane jest Vignoli) i odrestaurowana w 1753 roku za czasów Agostino Chigi. Fontannę zdobią dwa delfiny trawertynowe i dzwon (symbol miasta i gminy).

Przy placu działa ceniona restauracja „Degni Sapori”, na którą zaadaptowane zostały podpiwniczenia jednego z budynków. Na drugim końcu placu za fontanną po prawej stoi nieduży kościół Chiesa del Gonfalone z XV wieku, wchodzący wraz z fontanną i budynkiem ratusza w skład kompozycji architektonicznej Piazza Cesare Leonelli.

Przy arterii Corso Vittorio Emanuele mijamy ciąg sklepów i barów. Na końcu ulicy znajduje się Porta Romana z 1714 roku, przez którą opuszczamy historyczną część Campagnano di Roma. W portalu bramy ponad jej łukiem widoczna jest płaskorzeźba dzwonu, wspomniany już wcześniej symbol miasta.

Campagnano di Roma. Porta Romana.

Za Porta Romana po lewej znajduje się Museo Archeologico del Pellegrino – Campagnano, które utworzone zostało również z myślą o podróżujących szlakiem Via Francigena. Campagnano di Roma stanowiła od wieków ważny węzeł dla podróżujących, gdyż tędy od wieków przechodziły słynne drogi Via Cassia, Via Amerina i Via Francigena. Logo tego Muzeum nawiązuje do symbolu rezydencji „Ad Vacanas”, odtworzonej w Tabula Peutingeriana, zawierającej średniowieczny plan dróg imperium z IV wieku. Muzeum mieści się w Palazzo Venturi, eleganckim budynku z XVII wieku, położonym przy wjeździe do historycznego centrum miasta. Wcześniej, budynek pełnił funkcję spichlerza zwanego „Fabrica de Scarnicchia”. Od roku 1818 przemianowano go na kwaterę konnych karabinierów papieskich, którzy patrolowali tutejsze szlaki m.in. Via Cassia, a także na stajnię dla koni. Muzeum Archeologiczne w Campagnano otwarte zostało w grudniu 1989 roku. Ekspozycja w kolejnych salach pogrupowana została tematycznie. Poruszamy się w nim po posadzce z nadrukowaną drogą brukowaną, oddającą charakter rzymskiej drogi. Najpierw zostajemy wprowadzeni w krajobraz regionu, potem odbywamy podróż w czasie przez kolejne okresy historyczne: okres etruski, wiek rzymski, a potem okres średniowiecza i nowożytności. Zwiedzanie Museo Archeologico del Pellegrino – Campagnano kończy się pod panelem, który obrazuje możliwości zwiedzania starego miasta (propozycje tras), a także pokazuje odcinek Via Francigena pomiędzy Campagnano a Rzymem, a więc drogę, która pozostała jeszcze przed nami.

Za muzeum na wzniesieniu mamy nieduży park - Parco Venturi, w którym czas odpocząć po dzisiejszej wędrówce, korzystająć z działającego obok bufetu. W Campagnano di Roma kończymy wędrówkę i kolejny etap Via Francigena mamy za sobą.

		do celu pozostało
		40,6 km

FOTORELACJA

Monterosi. Nieużytkowany Chiesa della Madonna della Centura.

Monterosi. Chiesa di Santa Croce.

Monterosi. Via XIII Settembre.

Monterosi. Piazza Garibaldi z fontanną.

Monterosi. Chiesa di San Giuseppe.

Monterosi. Monument „Ettore Rosso”.

Monterosi. Via Caduti di tutte le guerre.

Przy Via Cassia.

Widok na Monte Lucchetti (364 m n.p.m.).

Via della Salivotta.

Jeźdźcy.

Winnice.

Nieliczne domostwa.

Pastwiska.

Fiat.

Podążamy dalej przez tereny rolnicze.

Pozostałości starego domu.

Łąki przy Via Ronci.

Via Ronci.

Samotny dom przy Via Ronci.

Via Ronci.

Przed wzgórzem Monte Gelato.

Park „Valle del Treja” i wodospady Monte Gelato.

Park „Valle del Treja”.

Park „Valle del Treja”. La Vecchia Mola.

Rozstaj dróg.

Zielone wzgórza.

Sady orzechowe.

Pierwsza i chyba jedyna chmurka dzisiaj na niebie..

Valle del Pero.

Trzy anioły przy drodze.

Na skraju Valle del Treja.

Park „Valle del Treja” przed Campagnano di Roma.

Campagnano di Roma.

Campagnano di Roma. Widok na Park Veio.

Campagnano di Roma.

Campagnano di Roma. Nieużytkowany Chiesa di San Andrea.

Campagnano di Roma. W głębi Collegiata di San Giovanni Battista.

Campagnano di Roma.

Campagnano di Roma. W głębi Collegiata di San Giovanni Battista.

Campagnano di Roma.

Campagnano di Roma. Wkraczamy na Piazza Cesare Leonelli.

Piazza Cesare Leonelli z piękną Fontanną Delfinów (Fontana dei Delfini).

Chiesa Parrocchiale del Gonfalone.

Piazza Cesare Leonelli.

Campagnano di Roma. Porta Romana.

		do celu pozostało
		40,6 km

2024-04-13

Droga do Rzymu – dzień 3

Włochy, Capranica, Monterosi, Sutri, Via Francigena

POGODA NA TRASIE

noc

rano

południe

popołudnie

wieczór

Z tego dnia zapamiętamy dziką dolinę oraz wspaniałe Sutri, które zatrzymało nas dłużej. Ileż w nim jest do zobaczenia! Przez wieki dziejów miasto nagromadziło świadectwo kultur: Etrusków, Rzymian i czasów średniowiecza. Trudno było rozstać się z nim. Popołudniem zaś wędrowaliśmy przez malowniczo pofalowane tereny wiejskie, jakże bogate w sady orzechowe. Było sielsko, ale też bardzo gorąco – prawdziwa słoneczna Italia. Słoneczny żar zabierał siły, ale daliśmy radę 😊Wzmocniła nas oczywiście zabrana na drogę pizza rosso i bianco (skosztowaliśmy jej dwóch rodzajów). Na koniec czekał nas relaks na jeziorem Monterosi.

OPIS TRASY

Capranica.

Opuszczamy stare miasto Capranica. Drogowskazy Via Francigena kierują nas na południe. Przeprowadzają obok dwóch małych kościołów, najpierw obok kościoła Madonny delle Grazie (XIII - XVI w.), a potem San Rocco (XV w.). Dalej pnącą się trawersem po zboczu dróżką wychodzimy z doliny. Przejście to jest niezwykle piękne, bo po obu stronach mamy mnóstwo zielonych pnączy, drzew i krzewów. Potem maszerujemy przez niewielki, aczkolwiek bardzo urokliwy przełom skalny. Na rozwidleniu dróg wybieramy prawe odejście. Za niedługo podążamy po rozległej wierzchowinie wzgórza, porośniętej sadami. Po pewnym czasie wychodzimy na szosę, na której skręcamy w prawo, po czym w lewo schodząc znów ścieżkę wiodącą nas przez tereny zielone.

Wkrótce schodzimy do urokliwej, a jednocześnie dzikiej doliny Fosso Mazzano. Przed kładką nad tą rzeką skręcamy w lewo i idziemy doliną rzeki przez 4 kilometry. Mijamy w niej kapliczkę, wodospad i jaskinię. W końcu dochodzimy do Torre Arraggiati. Tu żegnamy się z pięknym wąwozem i rzeką.

Fosso Mazzano.

Torre Arraggiati znana jest również jako Wieża San Paolo. Niegdyś była miejscem odpoczynku i schronienia na Via Francigena. Obecnie pozostałości wieży znajdują się na terenie prywatnym, a więc zwiedzanie nie jest raczej możliwe. Przed nami jednak starożytne miasto Sutri (łac. Sutrium) i jego wspaniałe zabytki. Via Francigena nie wprowadza do ścisłego centrum tego wspaniałego miasta, ale jakże nie zejść na chwilę z naszego szlaku, żeby je zobaczyć z bliska.

Sutri - trasa przejścia.

Przed nami Sutri.

Sutri położone jest malowniczo na wąskim tufowym wzgórzu, otoczone wąwozami, a od zachodu jedynie wąskim przesmykiem łączącym go ze współczesną częścią miasta. Via Francigena doprowadza nas pod południowe mury historycznej części Sutri. Pod murami przebiega szosa Via Cassia. Via Francigena kieruje nas w prawo tą szosą, ale aby zobaczyć miasto lepiej będzie skręcić w przeciwną stronę. Po 120 metrach dojdziemy do świateł sterujących ruchem drogowym. Za światłami szosa rozwidla się. Odnoga w prawo biegnie do nowej części Sutri. W prawo odchodzą również szerokie schody prowadzące do starego miasta. Tędy trzeba iść. Wchodzimy ponad wysokie miejskie mury na Piazza Dell'Assemblea, a którego rozpościera się ładny widok na dolinę.

List z pierwszej podróży do Rzymu Francesco Petrarca do kardynała Giovanniego Colonn (list XXIII, ok. 1337), opisujący Sutri:

„Kraj otoczony jest ze wszystkich stron niezliczonymi wzgórzami, ani zbyt wysokimi, ani trudnymi do wspinaczki i nie utrudniającymi widoku, wśród których chłodne, zacienione jaskinie otwierają się po wypukłych stronach, a liściasty las wznosi się, aby chronić przed upałem słońce ze wszystkich stron, począwszy od tego zwróconego w stronę Borei, gdzie kopiec niższy od pozostałych w otwartej dolinie otwiera kwiatowy dom dla pszczół. Tutaj szmer bardzo słodkich wód w płytkich głębinach, tutaj jelenie, tamy, sarny i wszystkie dzikie stada lasów wędrujące po otwartych wzgórzach i nieskończone zastępy ptaków pluskających fale lub szepczących po gałęziach. Milczę o wołach i stadach domowych, o darach Ceres i Bachusa, które słodko i hojnie odpowiadają na trud człowieka, o naturalnych skarbach pobliskich rzek, jezior i morza, które też niewiele ma w oddali.”

O długiej historii Sutri świadczą liczne znaleziska archeologiczne na tym terenie należące do różnych epok. Jego początki są bardzo odległe, prawdopodobnie sięgają epoki brązu. Według legendy jego założenie przypisuje się starożytnemu ludowi orientalnych żeglarzy, Pelazgów (gr. Πελασγοί Pelasgoí), czyli neolitycznemu ludowi zamieszkującemu Tesalię. Inne legendy mówią o założeniu miasta przez Saturna staroitalskiego boga rolnictwa, zasiewów i czasu, legendarnego władcy Italii, który w herbie gminy pojawia się na koniu z trzema kłosami w dłoni. Silny rozwój Sutri nastąpił w okresie dominacji etruskiej jako ośrodka rolniczego i handlowego.

Sutri było ważnym biskupstwem co najmniej od V wieku, chociaż legenda głosi, że sam św. Piotr wysłał tam świętego Romulusa jako biskupa u zarania chrześcijaństwa. Pierwszym biskupem rezydentem, o którym mamy pewne informacje, był św. Euzebiusz żyjący w roku 465. W roku 1046 z inicjatywy cesarza Henryka III odbył się w mieście synod, podczas którego podjęto działania na rzecz reformy Kościoła, która położyła kres schizmie.

W latach 1243-1244 miasto było przez krótki czas siedzibą papieską, kiedy osiedlił się tu papież Innocenty IV, uciekając przed ekskomunikowanym przez siebie cesarzem Fryderykiem II. W 1556 roku był siedzibą biskupią przyszłego papieża Piusa V, później kanonizowanego, któremu poświęconych jest wiele dzieł w katedrze miejskiej.

Sutri. Piazza Dell'Assemblea.

Na Piazza Dell'Assemblea przecodzimy obok dawnej pralni miejskiej, w której niegdyś kobiety prały ubrania. Mówi się, że istniała na miejscu od średniowiecza, ale nie jest to pewne. Jest długa na około 30 metrów. Obecnie jest nieco przekształcona w fontannę, ale obiekt nie zatracił swojego pierwotnego wyglądu. Podobnie świetnie się prezentuje przy wieczornym oświetleniu.

Najlepiej teraz przejść na główną ulicę starego Sutri, która pozwoli na najpełniejsze spenetrowanie historycznego Sutri. Zaczynamy od zachodniej bramy Porta Morone, za którą mamy przesmyk do nowego Sutri. Przy Porta Morone stoi klasztor Karmelitanek z XV wieku, które przebywają w Sutri nieprzerwanie od co najmniej 1539 roku (tak wynika z dokumentacji zachowanej w miejskim archiwum biskupim). Z klasztorem połączony jest kościół Santísima Concepción (Najświętszego Poczęcia). Pierwotnie budynki te były częścią starego średniowiecznego zamku, który w wyniku zbudowania Porta Morone w 1570 roku został rozdzielony na dwie części i podarowany karmelitankom. Z tamtego okresu pochodzi renowacja kościoła. Znaczna wysokość sali wewnętrznej (11 m) w porównaniu z niewielką powierzchnią (12,5 x 6,5 m) sugeruje, że mogła to być prawa nawa większego kościoła poprzedzającego kościół karmelitański. Prace konserwatorskie przeprowadzone w latach trzydziestych XX wieku odsłoniły grobowce sióstr, które do 1870 roku były pochowane wewnątrz kościoła i w krypcie poniżej. W ołtarzu kościoła zobaczyć można obraz przedstawiający Niepokalaną Madonnę w chwale wśród aniołów i świętych, namalowany na płótnie w XVII wieku. Na prawej ścianie znajduje się XVI-wieczny obraz pędzla Martino De Voes, przedstawiający Wieczerzę w Betanii.

Kilka kroków dalej mamy Chiesa di San Silvestro Papa (kościół św. Sylwestra Papieża). Zachowało się w nim wiele z pierwotnej romańskiej struktury, a w dzwonnicy nadal znajduje się działający dzwon podarowany przez hrabinę Matyldę z Canossy z okazji soboru z grudnia 1046 roku, który odbył się w Sutri. Wnętrze świątyni podzielone jest na trzy nawy. Interesujący jest fresk poświęcony papieżowi San Silvestro i św. Annie oraz drugi przedstawiający złożenie Jezusa do Grobu.

Za kościołem San Silvestro Papa przechodzimy plac Piazza Cavour z fontanną. Za tym placem droga przyjmuje nazwę Via Roma. Doprowadza nas do przejścia pod kamienicami na kolejny plac Piazza del Comune, ale być może warto odbić w lewo na Via Anna Picari, która doprowadzi nas do kościoła San Francesco. Spośród wielu kościołów pw. św. Franciszka ten wraz z przylegającym do niego klasztorem został ufundowany przez samego św. Franciszka w 1222 roku i poświęcony św. Aniołowi. W klasztorze mieszkał także św. Antoni z Padwy, który przez rok podczas swojej pielgrzymki po Włoszech pełnił funkcję mistrza nowicjuszy. Kościół, po dziesięcioleciach zamknięcia z powodu zniszczeń spowodowanych bombardowaniami podczas II wojny światowej, był przedmiotem długiego projektu renowacji i został zwrócony wiernym i turystom. Interesujące są w nim elementy architektoniczne stylu romańskiego, takie jak sklepienie krzyżowe z żebrami, belki nawy głównej, ołtarz główny i typowa dzwonnica.

Piazza del Comune.

Najszybszy powrót na główną ulicę miasta to przejście wąską Via San Francesco na Piazza del Comune. To największy i główny plac w historycznym Sutri z pięknie zaprojektowaną fontanną, która przyciąga wzrok. Stanowi rynek dawnego miasta z piękną wieżą zegarową z dzwonnicą. Rynek opuszczamy Via Vittorio Veneto.

Przed nami Konkatedra w Sutri, która jest najważniejszą świątynią Sutri. Zanim do niego wstąpimy warto zwrócić uwagę na pobliską mniejszą świątynię. Kościół San Sebastiano znajdujący się pobliżu widocznej z naszej drogi na północy wieży Torre Fortebracci. Kościół San Sebastiano pochodzi sprzed XIII wieku. Zachował oryginalny drewniany strop. W ołtarzu głównym uwagę zwraca fresk przedstawiający Madonnę na tronie pomiędzy San Sebastiano i San Rocco, z drugiej połowy XV wieku autorstwa nieznanego artysty. W kościele mieści się siedziba Bractwa Najświętszego Imienia Maryi i San Sebastiano.

Konkatedra w Sutri.

Konkatedra w Sutri (Concattedrale di Santa Maria Assunta) jest główną świątynią w Sutri. Obecny budynek świątyni został wzniesiony na miejscu wcześniejszych obiektów sakralnych w XII wieku i został konsekrowany przez papieża Innocentego III w 1207 roku. Świątynia zatraciła swój pierwotny romański styl w wyniku renowacji na styl barokowy przeprowadzonej w XVII wieku, a potem w XIX wieku. Jedną z nielicznych pozostałości średniowiecznego kościoła jest dzwonnica. Pierwotnie była oddzielona od reszty kościoła. Jest zbudowane z tufu i podzielona na cztery rzędy okien, od okna jednolancetowego na najniższym piętrze do okna czterolancetowego na najwyższym piętrze. Wewnątrz wieży odbywa się koncert czterech dzwonów królewskich.

Konkatedra w Sutri.

Wnętrze ma plan bazylikowy z trzema nawami rozdzielonymi filarami, z trzema kaplicami. Ze średniowiecznego kościoła zachowała się podłoga kosmatyczna i dwie kolumny z czasów cesarskiego Rzymu, obecnie wkomponowane w dwa filary poprzedzające prezbiterium, które podpierały nawę główną (pozostałe podobne kolumny zaginęły).

Sklepienie nawy głównej wzbogacają cztery freski, wykonane w latach 1892-1894 przez Luigiego Fontanę. Przedstawiają czterech świętych: Santa Dolcissima, San Felice prete, Sant'Ireneo i San Pio V. Freski w absydzie przedstawiają Wniebowzięcie Marii, Śmierć Marii i Koronację Marii. W bocznych kaplicach apsydy zachował się drewniany krucyfiks z połowy XIV wieku oraz tabernakulum z XVI wieku. W bocznych kaplicach znajdują się malowidła, głównie z XVII i XVIII wieku. Szczególną wartość historyczną i artystyczną ma tablica Najświętszego Zbawiciela, zachowana w centralnej kaplicy lewej nawy, datowana na początek XIII wieku. W krypcie zachowały się marmurowe kolumny z epoki rzymskiej i różne kapitele z różnych epok (bizantyjskiej, lombardzkiej i romańskiej). Z fresków zdobiących ściany pozostało tylko kilka fragmentów. W pomieszczeniu na lewo od absydy znajduje się fresk ze szkoły umbryjskiej przedstawiający Chrystusa na krzyżu pomiędzy Madonną i Marią Magdaleną. Wreszcie, na lewej ścianie, znajduje się brązowe popiersie papieża Klemensa II, biskupa Bambergu, wybranego na papieża przez sobór, który odbył się w Sutri w 1046 roku.

Na chórze znajdują się organy Inzoli opus 26, zbudowane w 1888 roku dla kościoła Santissima Trinità Misji Rzymskiej i przeniesione do katedry w latach 1907-11. Są nienaruszone w swoich oryginalnych właściwościach fonicznych. Mają całkowicie mechaniczną przekładnię i łącznie 1574 piszczałki.

Za konkatedrą znajduje się Museo di Palazzo Doebbing ze stałą kolekcją dzieł sakralnych oraz wystawą ekscytujących dzieł malarskich i zdjęć. Trasa zwiedzania wiedzie również przez piękny taras widokowy. Najlepiej wstęp połączyć z wejściem do parku archeologicznego, bo możemy skorzystać z biletu łączonego. Mamy do niego stąd już bardzo blisko. Spod konkatedry mamy wiele możliwości zejścia do tej kolejnej atrakcji. Najbliżej będzie przez bramę Porta Vecchia. Podążając do tej bramy można przy okazji zaglądnąć jeszcze do Museo del Patrimonium, chyba że wybierzemy krótszą drogę schodami, bądź przesmykami między budynkami. Brama wyprowadza nas na Via Cassia, na której skręcamy w lewo. Po niecałych 100 metrach, po drugiej stronie szosy mamy wejście do Parco dell'antichissima città di Sutri (Park miejski starożytnego miasta Sutri).

Etruski korytarz wykuty w tufie.

Park miejski starożytnego miasta Sutri jest chronionym obszarem przyrodniczym regionu Lacjum, obejmujący obszar 7 hektarów. Na jego terenie znajdują się różnorodne atrakcje, do których można dotrzeć trasą przyrodniczą: amfiteatr rzymski, kościół Madonny del Parto, Nekropolia Sutri z 64 etruskimi grobowcami wykutymi w tufowych ścianach wzgórza, kanały irygacyjne Cuniculi, Centro Servizi, Villa Savorelli, kościół Santa Maria del Tempio, pozostałości Castello di Carlo Magno.

Kościół Madonna del Parto to kościół w Sutri, który znajdował się na obrzeżach starożytnej osady u podnóża wzgórza Savorelli. Pochodzi z XIII – XIV wieku i jest w wkopany w tuf, do tego stopnia, że z zewnątrz nie widać niczego, co wskazywałoby na obecność kościoła. Badania archeologiczne stawiają hipotezę, że pierwotnie stanowiło Mitreum, czyli było miejscem kultu boga Mitry (bóstwo solarne), datowane na okres I-II wieku. W posadzce Mitreum w Sutri nadal znajduje się chrzcielnica, w której wierzący zostawali wtajemniczani w tajemnice kultu poprzez chrzest wodny. Bardzo wąskie nawy boczne, stopnie przed ołtarzem, nisza mieszcząca płaskorzeźbę z Mitrą składającą w ofierze Kosmicznego Byka oraz fossa sanguinis, w której przelewana jest krew ofiarna, to elementy, które można uznać za wspólne wszystkim miejscom kultu Mitry. Mitreum zostało schrystianizowane w IV wieku i przekształcone w kościół chrześcijański. Wówczas oderwano płaskorzeźbę przedstawiającą walki byków i zastąpiono ją obecną tablicą z Bożym Narodzeniem, która dumnie stoi do dziś przy ołtarzu. Pierwotna płaskorzeźba zachowała się jednak. Można ją odszukać nieco ponad dziesięć kilometrów od Sutri w wiosce La Botte, wmurowaną przed domem wiejskim stojącym kilka metrów od Via Cassia.

Etruskie grobowce.

Początkowo kościół był poświęcony kultowi Archanioła Michała, później Madonnie i dziś nosi imię Santa Maria del Parto. Kiedyś wejście do świątyni prowadziło boczną klatką schodową, dziś prowadzi przez pierwotnie nieistniejące drzwi wprowadzające do przedsionka, do którego w starożytności nie można było dotrzeć z zewnątrz i był oddzielony od reszty budynku (prawdopodobnie stanowiła wtedy dobudowaną kaplicę). W środku zachowały się jedne z najważniejszych fresków, datowane na XIV wiek, przedstawiające: Madonnę z Dzieciątkiem pomiędzy San Giacomo Maggiore i San Michele. Nad drzwiami teoria pielgrzymów i legenda o założeniu sanktuarium San Michele na górze Gargano, a na prawo od wejścia San Cristoforo z Dzieciątkiem Jezus. Warto zauważyć, że na fresku w San Michele del Gargano główną postacią obok Archanioła jest byk, co może mieć związek ze starożytnym rytuałem tauroktonii praktykowanym w świątyniach poświęconych bogu Mitrze. Właściwa część kościoła podzielona jest na trzy nawy dwoma rzędami czworokątnych filarów, nawa główna jest szersza, z obniżonym sklepieniem kolebkowym, nawy boczne mają płaski strop. Na sklepieniu prezbiterium przedstawiono św. Michała Archanioła, charakteryzującego się płaskorzeźbioną twarzą oraz Chrystusa Pantokratora, otoczonego symbolami ewangelistów. W przedsionku wejściowym na rzucie kwadratu, widoczne są freski przedstawiające Madonnę, świętych, San Cristoforo oraz wydarzenia związane z życiem San Michele del Gargano.

Arena Amfiteatru Rzymskiego.

Rzymski amfiteatr w Sutri zbudowany z tufu pochodzi z okresu II-I wieku p.n.e. Został odkryty dopiero w pierwszej połowie XIX wieku, gdyż wcześniej był całkowicie przykryta ziemią z polami uprawnymi. Został odkopana w latach 1835-1838 przez miejscową ludność. Podobnie jak Amfiteatr Flawiuszów w Rzymie ukazał różne konstrukcje i elementy dekoracyjne (nisze, posągi, kolumny), które zachowały się częściowo. Amfiteatr zbudowany był na planie elipsy i składa się z trzech poziomów schodów. Mógł pomieścić ponad 9000 widzów.

Po zwiedzeniu amfiteatru rzymskiego wracamy na Via Francigena, który przechodzi przed amfiteatrem. Po niespełna 100 metrach marszu wzdłuż Via Cassia, schodzimy z niej na lewo w boczną uliczkę Via dei Creti. W tym miejscu istnieje też wariant Via Francigena nieco krótszy, ale prowadzący po drogach o dużym natężeniu ruchu (wzdłuż drogi SR2 Via Cassia, a następnie wzdłuż SP90 Strada Rocca Romana o łącznej długości 3,7 km). Bardziej przyjemnie i atrakcyjnie będzie dla nas podążać Via dei Creti, która zaraz na początku prowadzi obok skalnego kościółka Chiesa di Santa Fortunata. Uliczka pnie się chwilkę do góry, potem długi czas wędrujemy przez obszary wiejskie, w pejzażach pól, sadów i winnic. To bardzo sielski odcinek. Blisko przyrody, niemal do końca etapu.

Powulkaniczne jezioro Monterosi.

I gdy zbliżamy się wiejskimi pejzażami do miasteczka Monterosi mamy okazję zobaczenia niedużego powulkanicznego jeziora Monterosi (Lago di Monterosi), zanurzonego w tychże wspaniałymi pejzażach. Od szlaku Via Francigena do tego miejsca dzieli nas zaledwie 500 metrów. Na naszej drodze Via Sutri Vecchia skieruje nas tam drogowskaz do starożytnego źródła Fontana Papa Leone. Ta boczna droga nazywa się podobnie jak źródło Via Papa Leone.

Jezioro Monterosi to miejsce niegdyś odwiedzane przez papieży. Monterosi wraz z wieloma innymi ośrodkami w okolicy, znajdowało się w pewnych okresach w rękach władzy papieskiej albo najpotężniejszych rodzin w Lacjum.

Dzisiaj chętnie jest odwiedzane przez wędkarzy. Niedawno zostało zrekultywowane z uwzględnieniem zasad ochrony środowiska, aby umożliwić lepsze wykorzystanie turystyczne. Jest obecnie świetnym miejscem dla osób poszukujących relaksu, szczególnie pod koniec dnia długiej wędrówki. Nad jego brzegiem znajdziemy miejsce piknikowe. Jest to także idealne miejsce dla miłośników obserwacji ptaków, gdyż zamieszkuje je wiele gatunków ptaków błotnych. Odpocznijmy chwilkę przy nim.

Jezioro Monterosi to mały okrągły krater o średnicy zaledwie 600 metrów, obwodzie 2 km i powierzchni około 30 ha. Średnia głębokość jeziora wynosi około 7 metrów. Znajduje się na wysokości około 276 m n.p.m. Jest pozostałością grupy wulkanów Sabatino, z których utworzyły się także jeziora Bracciano i Martignano. Od 2016 roku Jezioro Monterosi i jego otoczenie jest obszarem specjalnej ochrony. W jego biotopie rośnie wiele roślin wodnych, które są niezwykle interesujące ze względów geologicznych i przyrodniczych. Obecności lilii wodnych i innych roślin wodnych na lustrze jeziora idealnie wkomponowuje się w zielonej scenerii łąk i pastwisk.

Fontana Papa Leone

Na północnym brzegu jeziora, zwanego wówczas Janula, w 1155 roku miało miejsce spotkanie Hadriana IV z Fryderykiem Barbarossą. Fryderyk Barbarossa odmówił wówczas złożenia tzw. hołdu strzemienia, czyli pomocy papieżowi w zsiadaniu z konia. W odpowiedzi papież odmówił mu „Pocałunku Pokoju”, czyli człowiekowi, który wkrótce miał zostać cesarzem Świętego Cesarstwa Rzymskiego. Źródło Fontana Papa Leone obudowane kamieniami lawowymi, znajduje się tuż nad brzegiem jeziora Monterosi i wyznacza miejsce tego spotkania.

Na Via Francigena można powrócić inną drogą – Via Cimina znajdującą się nieopodal na wschodzie. Droga Via Francigena przechodzi dalej przy nieużytkowanym niewielkim obiekcie sakralnym Chiesa della Madonna della Centura pochodzącym XV wieku.

Jednak dzisiaj kończymy etap Via Francigena relaksując się nad jeziorem Monterosi.

		do celu pozostało
		56,8 km

FOTORELACJA

Ostatnie spojrzenie na starą Capranicę.

Konkatedra w Capranicy.

Fontanna.

Strada Pogliere.

Schodzimy do doliny Fosso Mazzano.

Fosso Mazzano.

Fosso Mazzano - wodospad.

Fosso Mazzano.

Fosso Mazzano - jaskinia.

Fosso Mazzano.

Życie w Fosso Mazzano.

Fosso Mazzano.

Przed nami starożytne miasto Sutri.

Sutri.

Piazza Dell'Assemblea z dawną pralnią miejską (Antico lavatoio).

Piazza Dell'Assemblea.

Piazza Dell'Assemblea z dawną pralnią miejską (Antico lavatoio).

Piazza Dell'Assemblea.

Piazza Dell'Assemblea z dawną pralnią miejską (Antico lavatoio).

Sutri. Piazza della Rocca.

Sutri. Torre dell'Orologio.

Sutri. Chiesa di San Francesco.

Piazza del Comune.

Sutri. Via Vittorio Veneto.

Sutri.

Sutri. Wpłatomat w pizzerni.

Konkatedra w Sutri (Concattedrale di Santa Maria Assunta).

Konkatedra w Sutri.

Konkatedra w Sutri. Katakumby.

Konkatedra w Sutri.

Konkatedra w Sutri. Taras widokowy.

Konkatedra w Sutri. Widok z tarasu widokowego.

Sutri.

Sutri. Via Ponzio Aquila.

Sutri. Via di Porta Vecchia.

Sutri. Porta Vecchia.

Park miejski starożytnego miasta Sutri (Parco dell'antichissima città di Sutri).

Sutri. Chiesa di Santa Maria del Monte.

Widok na Sutri.

Schody na szczyt wzgórza Savorelli.

Park miejski starożytnego miasta Sutri. Wzgórze Savorelli.

Widok na Amfiteatr Rzymski.

Park miejski starożytnego miasta Sutri. Villa Savorelli

Widok na Sutri.

Kościół Madonna del Parto, dawne etruskie Mitreum.

Etruskie domy wykute w tufie.

Jaszczurka.

Amfiteatr Rzymski w Sutri.

Droga pod wzgórzem prowadząca do etruskich nekropolii.

Mieszkańcy stawku.

Etruskie grobowce wykute w tufowych ścianach wzgórza.

Mostek nad Fosso Mazzano.

Korytarz wycięty w tufie z czasów Etrusków.

Fossa Mazzano.

Via Francigena - rozejście wariantów.

Sutri. Ruiny skalnego Chiesa di Santa Fortunata.

Via dei Creti.

Kapliczka przy Via dei Creti.

Wzgórza pomiędzy Fosso Secco i Fosso dei Rotoli.

Strada Campo la Pera.

Owce pośród winorośli.

Pola golfowe w Monterosi.

Droga przez pola golfowe w Monterosi.

Odejście nad Jezioro Monterosi.

Fontana Papa Leone.

Jezioro Monterosi.

Fontana Papa Leone.

Jezioro Monterosi.

Monterosi. Sacrario Militare.

		do celu pozostało
		56,8 km